STEM cho bé là giáo dục khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Nhiều bé gái bỏ qua lĩnh vực này từ sớm.
Khi nói về việc thu hẹp khoảng cách giới trong STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học), ta thường nghĩ đến chuyện tuyển dụng hay đại học. Nhưng nghiên cứu cho thấy gốc rễ của vấn đề nằm ở lứa tuổi sớm hơn nhiều — ngay trong những năm đầu tiểu học, và ngay trong chính gia đình.
Một định kiến hình thành từ rất sớm
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Science (nhóm của Lin Bian, Sarah-Jane Leslie và Andrei Cimpian) đã phát hiện điều khiến nhiều người giật mình. Ở tuổi lên 5, cả bé trai và bé gái đều nhìn nhận giới của mình một cách tích cực. Nhưng chỉ một năm sau, đến 6 và 7 tuổi, bé gái đã ít gắn phẩm chất "thật, thật thông minh" với giới của mình hơn hẳn so với bé trai.
Định kiến này không dừng ở suy nghĩ. Trong thí nghiệm, khi được giới thiệu một trò chơi "dành cho những đứa trẻ thật thông minh", bé gái tỏ ra ít hứng thú hơn bé trai. Nhưng với trò chơi "dành cho những đứa trẻ chăm chỉ" thì không có sự khác biệt — cho thấy điều các em né tránh chính là ý niệm về "trí thông minh bẩm sinh", chứ không phải về sự nỗ lực. Về lâu dài, chính định kiến "thông minh xuất chúng gắn với nam giới" khiến phụ nữ ít theo đuổi những ngành vốn đề cao sự xuất chúng. Đáng chú ý, các nghiên cứu sau đó cho thấy định kiến này mạnh hơn ở những trẻ có bố mẹ cũng mang định kiến tương tự.
Bức tranh ở Việt Nam: khá hơn thế giới, nhưng vẫn còn hụt
So với thế giới, Việt Nam ghi dấu ấn khá tích cực. Trong khi tỷ lệ nữ giới trong STEM trên toàn cầu trung bình chỉ khoảng 30%, ở Việt Nam con số này đạt khoảng 37–38%, một phần nhờ các cuộc thi khoa học, lớp lập trình và chương trình hỗ trợ nữ sinh. Tuy vậy, đó vẫn là một khoảng cách đáng kể: trong 100 người tham gia STEM, chỉ khoảng 37 người là nữ.
Rõ nhất là hiện tượng "càng lên cao càng giảm". Phụ nữ chỉ giữ khoảng 19% ghế hội đồng quản trị trong các ngành liên quan đến STEM, và chiếm chỉ khoảng 3% số CEO của lĩnh vực này. Riêng ngành công nghệ thông tin, tỷ lệ nữ theo học chỉ vào khoảng 11%. Đây không chỉ là vấn đề công bằng: khi Việt Nam cần tới 2,5 triệu nhân lực số vào năm 2030, việc để một nửa dân số đứng ngoài cuộc là bỏ phí một nguồn lực khổng lồ.
Định kiến bắt đầu từ đâu? Vai trò của phụ huynh là gì?
Các chuyên gia trong nước và quốc tế chỉ ra hai nguyên nhân chính: định kiến giới hình thành từ sớm, và sự thiếu vắng hình mẫu nữ trong STEM. Và một phần của định kiến ấy đến từ chính gia đình. Theo một khảo sát của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) năm 2021, hơn 60% phụ huynh Việt Nam mong muốn con gái mình làm công việc văn phòng hoặc giáo dục, thay vì kỹ thuật hay khoa học.
Điều này khớp với phát hiện của nghiên cứu quốc tế: trẻ tiếp nhận định kiến mạnh hơn khi chính bố mẹ cũng mang định kiến đó — nhiều khi một cách hoàn toàn vô thức, qua những lời nói tưởng chừng vô hại.
Phụ huynh có thể làm gì để con gái không "rời cuộc chơi"?
- Cẩn thận với những lời nói vô tình. Tránh những câu như "con gái không hợp với Toán/kỹ thuật đâu" hay "việc đó để cho con trai". Cũng đừng chỉ khen con gái vì ngoan, xinh còn con trai vì thông minh, giỏi giang.
- Khen nỗ lực, đừng khen "thông minh bẩm sinh". Nghiên cứu cho thấy bé gái không né tránh những hoạt động "dành cho trẻ chăm chỉ" — vì vậy hãy nhấn mạnh rằng giỏi là nhờ luyện tập, chứ không phải do trời cho.
- Cho con gái thấy những hình mẫu nữ trong STEM. Kể cho con nghe về các nhà khoa học, kỹ sư nữ; tìm sách, phim và nhân vật nữ làm khoa học, công nghệ. "Thấy được thì mới tin được."
- Trao cơ hội trải nghiệm một cách bình đẳng. Đồ chơi lắp ráp, bộ thí nghiệm, lớp lập trình, cuộc thi khoa học — hãy dành cho cả con gái, thay vì mặc định phân chia "đồ con trai, đồ con gái".
- Đặt kỳ vọng như nhau. Hãy khuyến khích và kỳ vọng ở con gái trong các môn STEM ngang với con trai. Để ý xem mình có vô tình "đỡ" con gái nhiều hơn mỗi khi con gặp một bài khó hay không.
- Kết nối STEM với điều con quan tâm. Con thích động vật, môi trường hay nghệ thuật? Hãy cho con thấy khoa học và kỹ thuật có thể giúp giải quyết chính những điều đó — để STEM không bị đóng khung là "khô khan" hay "chỉ dành cho con trai".
Lợi ích của STEM cho bé
STEM cho bé không chỉ giúp các em phát triển tư duy logic và giải quyết vấn đề, mà còn mang lại nhiều lợi ích thực tế khác. Ví dụ, khi tham gia các hoạt động STEM, trẻ em có thể phát triển kỹ năng hợp tác và giao tiếp, học cách quản lý thời gian và nguồn lực, và xây dựng sự tự tin và lòng kiên nhẫn. Điều quan trọng là, STEM cho bé có thể giúp các em phát hiện ra đam mê và tài năng của mình từ sớm, từ đó định hướng cho tương lai sự nghiệp của mình.
Cách khuyến khích bé gái theo đuổi STEM
Để khuyến khích bé gái theo đuổi STEM, phụ huynh và giáo viên có thể tạo điều kiện cho các em tham gia các hoạt động STEM thú vị và phù hợp với lứa tuổi. Ví dụ, có thể tổ chức các buổi thí nghiệm khoa học, xây dựng robot, hoặc tham gia các cuộc thi toán học. Ngoài ra, có thể giới thiệu cho các em những tấm gương nữ giới thành công trong lĩnh vực STEM, để khích lệ và động viên các em theo đuổi đam mê của mình. Bằng cách này, chúng ta có thể giúp bé gái phát triển sự quan tâm và niềm đam mê với STEM, và giúp các em trở thành những nhà khoa học, kỹ sư và toán học viên tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Làm thế nào để kích thích sự quan tâm của bé gái đối với các môn STEM?
Phụ huynh có thể khuyến khích bé gái tham gia các hoạt động STEM như xây dựng, lập trình, và thí nghiệm khoa học. Hãy tạo cơ hội cho các bé tiếp xúc với nhiều lĩnh vực khác nhau và tìm ra sở thích của mình.
Tại sao bé gái lại có định kiến về khả năng thông minh của mình so với bé trai?
Định kiến này hình thành từ rất sớm, thường bắt nguồn từ thực tế của xã hội và gia đình. Phụ huynh nên tránh tạo ra sự khác biệt giữa bé trai và bé gái, và khuyến khích các bé phát triển khả năng của mình mà không bị giới hạn bởi định kiến.
Làm thế nào để giúp bé gái vượt qua định kiến và theo đuổi sự nghiệp trong lĩnh vực STEM?
Phụ huynh và giáo viên cần tạo ra một môi trường hỗ trợ và khuyến khích, giúp các bé gái xây dựng sự tự tin và vượt qua định kiến. Hãy giới thiệu cho các bé những tấm gương thành công trong lĩnh vực STEM và giúp chúng phát triển kỹ năng và kiến thức cần thiết để theo đuổi sự nghiệp trong lĩnh vực này.
Lời kết
Không có bằng chứng nào cho thấy con gái kém khả năng hơn trong khoa học, công nghệ hay toán học. Thứ ngăn cản các em không phải là năng lực, mà là một định kiến hình thành sớm đến mức đáng giật mình — và được củng cố bởi chính những thông điệp quanh các em. Tin tốt là điều gì đã được học thì cũng có thể được "gỡ bỏ". Bằng cách để ý lời mình nói, mở ra những cơ hội bình đẳng và cho con gái thấy các hình mẫu nữ, phụ huynh hoàn toàn có thể giúp con giữ vững một niềm tin quan trọng: khoa học cũng là sân chơi của con, và con thuộc về nơi đó.
