Trong vài năm trở lại đây, "phòng học STEM" trở thành cụm từ quen thuộc trong kế hoạch đầu tư cơ sở vật chất của nhiều trường phổ thông, từ thành thị đến nông thôn. Đây là hệ quả tất yếu khi giáo dục STEM — phương thức dạy học tích hợp bốn lĩnh vực Khoa học (Science), Công nghệ (Technology), Kỹ thuật (Engineering) và Toán học (Mathematics) — được đưa vào triển khai chính thức ở cả ba cấp học.
Khác với phòng tin học hay phòng thí nghiệm truyền thống, phòng học STEM được hình dung là một không gian mở, linh hoạt, nơi học sinh không chỉ nghe giảng mà trực tiếp nghiên cứu, thiết kế, lắp ráp và thử nghiệm sản phẩm. Tinh thần cốt lõi là "học đi đôi với hành": kiến thức được vận dụng để giải quyết các vấn đề thực tiễn thông qua làm việc nhóm.
Chủ trương đã rõ, phòng học STEM là một "lựa chọn"
Việc các trường quan tâm đến phòng học STEM không phải phong trào tự phát. Định hướng này bắt nguồn từ chuỗi văn bản chỉ đạo: Chỉ thị 16/CT-TTg (năm 2017) của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường năng lực tiếp cận cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Quyết định 522/QĐ-TTg (năm 2018), và đặc biệt là Công văn 3089/BGDĐT-GDTrH ngày 14/8/2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về triển khai giáo dục STEM trong giáo dục trung học. Ở cấp tiểu học, hoạt động này được hướng dẫn tại Công văn 909/BGDĐT-GDTH.
Theo hướng dẫn của Bộ, giáo dục STEM trong trường phổ thông được tổ chức theo ba hình thức cơ bản: dạy học các môn khoa học theo bài học STEM — hình thức chủ đạo; tổ chức hoạt động trải nghiệm STEM thông qua câu lạc bộ, ngày hội, dự án; và tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật.
Điểm cần lưu ý — và cũng là điều dễ bị hiểu sai — là các văn bản hiện hành đặt trọng tâm vào phương pháp dạy học, chứ không bắt buộc mọi trường phải có một "phòng học STEM đạt chuẩn" với cấu hình thiết bị cố định. Phòng học STEM được nhắc tới như một trong những không gian mà nhà trường có thể tổ chức để phục vụ hoạt động trải nghiệm, bên cạnh thí nghiệm ảo, mô phỏng hay phần mềm học tập. Nói cách khác, đầu tư phòng STEM được khuyến khích, nhưng giá trị thực nằm ở cách vận hành chứ không phải ở bản thân căn phòng.
Một phòng học STEM trị giá bao nhiêu?
Chi phí đầu tư một phòng học STEM dao động rất lớn, tùy quy mô và định hướng của từng trường.
Ở phân khúc đầu tư bài bản, có thể tham khảo trường hợp được phản ánh trên báo chí gần đây. Trong năm 2025, hai phòng học STEM đã được một tập đoàn lớn tài trợ và đưa vào sử dụng tại Trường THPT Chuyên Lam Sơn và Trường THPT Hàm Rồng (Thanh Hóa), trong khuôn khổ chương trình "STEM Innovation Petrovietnam". Theo thông tin được công bố, phòng học tại Trường THPT Chuyên Lam Sơn được đầu tư khoảng 3,3 tỷ đồng, gồm sáu khối chức năng với các thiết bị như màn hình tương tác 86 inch, máy tính lập trình AI - IoT, robot VEX, máy in 3D, máy cắt CNC cùng các bộ thí nghiệm về năng lượng và môi trường. Mô hình tương tự cũng được ghi nhận tại một số trường ở Hải Phòng như THPT chuyên Trần Phú, THPT Tứ Kỳ và THCS Lương Khánh Thiện.
Tuy nhiên, một phòng học STEM không nhất thiết phải trị giá tiền tỷ. Trên thực tế, một phòng học cũ được cải tạo, hay thậm chí một góc thư viện, hoàn toàn có thể trở thành không gian STEM nếu được bố trí bàn ghế linh hoạt và trang bị các vật liệu chế tạo cơ bản — từ bìa carton, kéo, keo dán đến bộ lắp ghép, cùng một vài máy tính bảng, và quan trọng nhất là một chương trình học bài bản. Điều làm nên một phòng STEM không phải giá trị thiết bị, mà là khả năng cho phép học sinh "động tay" sáng tạo.
Những yếu tố làm nên một phòng học STEM hiệu quả
Dù ở quy mô nào, một phòng học STEM vận hành tốt thường hội tụ một số yếu tố sau:
- Không gian linh hoạt. Thay vì những dãy bàn cố định như lớp học truyền thống, phòng STEM cần bàn ghế dễ di chuyển, dễ sắp xếp để chuyển đổi nhanh giữa học cá nhân và làm việc nhóm, hoặc nhường chỗ cho việc lắp ráp các mô hình lớn.
- An toàn điện và ánh sáng đạt chuẩn. Đây là yếu tố thường bị xem nhẹ. Một phòng STEM vận hành cùng lúc nhiều thiết bị điện tử, đòi hỏi hệ thống điện được quy hoạch riêng, dây đi gọn trong nẹp, ổ điện có nắp che an toàn. Hệ thống chiếu sáng cũng cần đủ độ sáng và hạn chế bóng đổ để bảo vệ thị lực học sinh.
- Phân khu chức năng rõ ràng. Một bố cục hợp lý thường gồm khu vực trình bày lý thuyết ngắn gọn, khu vực thực hành "động tay", và khu vực trưng bày sản phẩm để khích lệ học sinh.
- Giải pháp lưu trữ phù hợp. Tủ có khóa để bảo quản thiết bị đắt tiền, kệ mở để trưng bày dự án đã hoàn thành, hộc tủ cá nhân để học sinh cất dụng cụ.
- Thiết bị phù hợp lứa tuổi. Đây là nguyên tắc then chốt. Cấp tiểu học nên ưu tiên các bộ học cụ khơi gợi tò mò như bộ lắp ghép, vật liệu thủ công, vật liệu tái chế và bộ thí nghiệm khoa học vui. Cấp THCS có thể làm quen với robot lập trình và dụng cụ đo lường. Cấp THPT hướng tới các thiết bị chuyên sâu hơn như cánh tay robot hay bộ kit về Internet vạn vật (IoT).
Nghịch lý: phòng tiền tỷ vẫn bị "đắp chiếu"
Đầu tư lớn nhưng hiệu quả không như kỳ vọng là câu chuyện không hiếm gặp. Ngay tại những phòng học STEM được trang bị hiện đại, thực tế triển khai cũng bộc lộ không ít vướng mắc.
Theo phản ánh từ chính các trường đã được đầu tư, một số thiết bị đòi hỏi kỹ thuật cao chưa được khai thác tối đa do giáo viên thiếu tập huấn chuyên sâu; việc xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp còn mất nhiều thời gian và thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể. Bên cạnh đó, cơ chế tài chính, bảo trì và quản lý tài sản công vẫn còn những điểm chưa được tháo gỡ. Không ít trường thậm chí kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm ban hành hướng dẫn cụ thể hơn về định mức tiết dạy, tiêu chí đánh giá sản phẩm STEM và chính sách hỗ trợ giáo viên.
Có thể khái quát một số nguyên nhân phổ biến khiến phòng STEM kém hiệu quả:
- Đầu tư theo phong trào, mua sắm thiết bị mà chưa cân nhắc kỹ sự phù hợp với chương trình và lứa tuổi học sinh, dẫn đến thiết bị hiện đại nhưng ít được sử dụng.
- "Phòng đẹp nhưng không ai dùng được", khi giáo viên chưa được đào tạo cách vận hành thiết bị, lập trình robot hay thiết kế dự án.
- Thiếu kế hoạch vận hành, không có người phụ trách, không có nội quy và chương trình bài bản, khiến phòng học được dùng một cách tùy hứng.
- Thiết kế cứng nhắc, nhiều phòng vẫn bố trí như lớp học thông thường, làm mất đi tính năng động vốn là đặc thù của hoạt động STEM.
Lời giải: đầu tư con người song song với thiết bị
Kinh nghiệm từ các mô hình triển khai cho thấy chìa khóa nằm ở chỗ không coi việc lắp đặt thiết bị là đích đến.
Trước hết, công tác tập huấn giáo viên cần được tiến hành song song với việc lắp đặt, thay vì bàn giao thiết bị rồi để giáo viên tự xoay xở. Tại các trường ở Thanh Hóa, ngay sau khi tiếp nhận, nhà trường đã tổ chức tập huấn cho đội ngũ giáo viên các bộ môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học và Công nghệ để sẵn sàng dạy học tích hợp, đồng thời phổ biến mô hình tới toàn bộ giáo viên.
Thứ hai, mỗi phòng STEM cần có người phụ trách quản lý, bảo trì thiết bị và hỗ trợ học sinh trong giờ học. Thứ ba, thay vì các bài học rời rạc, nhà trường nên xây dựng những dự án học tập kéo dài nhiều tuần, cho phép học sinh vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết một vấn đề tương đối trọn vẹn. Cùng với đó là việc ban hành nội quy sử dụng phòng, đặc biệt là các quy tắc an toàn.
Cuối cùng, trong bối cảnh ngân sách của nhiều trường còn hạn chế, việc đẩy mạnh xã hội hóa, hợp tác với doanh nghiệp và các tổ chức tài trợ là một hướng đi thực tế để duy trì và nâng cấp phòng học STEM một cách bền vững.
Phương tiện, chứ không phải đích đến
Phòng học STEM, dù được đầu tư hàng tỷ đồng hay cải tạo từ một lớp học cũ, suy cho cùng cũng chỉ là phương tiện. Mục tiêu cuối cùng là thay đổi cách học sinh tiếp cận tri thức — chủ động, sáng tạo và gắn với thực tiễn.
Thước đo thành công của một phòng STEM vì thế không nằm ở lễ khánh thành hay con số đầu tư, mà ở chỗ thầy và trò có thực sự sử dụng nó một cách đều đặn và hiệu quả hay không. Đầu tư cho phòng học STEM, do đó, cần đi liền với đầu tư cho con người và chương trình. Đó mới là phần khó nhất, nhưng cũng là phần quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Phòng học STEM có gì khác biệt so với phòng thí nghiệm hay phòng tin học truyền thống mà trường em đang có?
Phòng học STEM là không gian mở và linh hoạt hơn, nơi học sinh không chỉ học lý thuyết mà còn trực tiếp nghiên cứu, thiết kế, lắp ráp và thử nghiệm sản phẩm. Nó khuyến khích "học đi đôi với hành" và làm việc nhóm để giải quyết các vấn đề thực tiễn, khác với việc chỉ thực hành theo hướng dẫn trong phòng thí nghiệm hay học kỹ năng máy tính cơ bản.
Việc xây dựng phòng học STEM có thực sự cần thiết không, hay chỉ là một phong trào mới tốn kém?
Việc xây dựng phòng học STEM không phải là phong trào tự phát mà là định hướng từ các văn bản chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nó nhằm tăng cường năng lực tiếp cận cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và triển khai giáo dục STEM chính thức, giúp học sinh phát triển tư duy thực tiễn và kỹ năng cần thiết cho tương lai.
Làm thế nào để đảm bảo phòng học STEM được xây dựng hiệu quả và không lãng phí tiền của nhà trường/phụ huynh?
Để phòng học STEM hiệu quả, cần có kế hoạch rõ ràng về mục tiêu sử dụng, chương trình giảng dạy STEM tích hợp, và đào tạo giáo viên bài bản. Việc lựa chọn thiết bị phù hợp với mục tiêu và khả năng tài chính, cùng với việc tận dụng tối đa không gian và tài nguyên sẵn có, sẽ giúp tránh lãng phí và phát huy tối đa giá trị của phòng học.
